1. บทความ
  2. น้ำยาเอนไซม์ล้างเครื่องมือแพทย์

คู่มือจากเภสัชกรและวิศวกรเคมี

น้ำยาเอนไซม์ล้างเครื่องมือแพทย์ คืออะไร เลือกอย่างไรให้ถูกกับคราบ

น้ำยาเอนไซม์คือน้ำยาล้างเครื่องมือแพทย์ที่ใช้เอนไซม์ย่อยคราบชีวภาพให้แตกตัวเป็นชิ้นเล็ก ๆ จนหลุดออกไปกับน้ำ โดยเอนไซม์แต่ละชนิดย่อยคราบจำเพาะกลุ่ม ได้แก่ โปรตีเอส (Protease) ย่อยคราบเลือดและโปรตีน อะไมเลส (Amylase) ย่อยแป้ง และไลเปส (Lipase) ย่อยไขมัน จึงใช้ล้างเครื่องมือก่อนนำไปฆ่าเชื้อหรือนึ่ง เพราะถ้ายังมีคราบเหลืออยู่ คราบจะคลุมเชื้อโรคไว้ทำให้น้ำยาและไอน้ำเข้าไม่ถึง ส่วนสนิมและคราบหินปูนนั้นเอนไซม์ย่อยไม่ได้ ต้องใช้น้ำยาสภาพกรดแทน

เขียนโดย ทีมเภสัชกรและวิศวกรเคมี กรีนแฟมิลี่ ·

  1. 1คราบเลือดแห้ง
  2. 2ข้อต่อ
  3. 3คราบไขมัน
  4. 4สนิม

คราบบนเครื่องมือแพทย์

คราบบนเครื่องมือแพทย์ มี 4 แบบ

เครื่องมือที่ใช้แล้วมีคราบหลายแบบปนกัน และแต่ละแบบต้องล้างด้วยสารคนละชนิด ถ้ารู้ว่าคราบที่เจอเป็นแบบไหน ก็จะเลือกน้ำยาได้ถูก

  1. คราบเลือดและโปรตีน

    โปรตีเอสแข็งตัวเมื่อแห้งหรือโดนความร้อน

    คราบเลือดและโปรตีนพบได้บนผิวเครื่องมือผ่าตัดทุกชิ้น โดยเฉพาะปากคีบ ฟันของปากคีบ และคมกรรไกร เมื่อเลือดแห้ง หรือโดนน้ำร้อน แอลกอฮอล์ และน้ำยากลุ่มอัลดีไฮด์ (Aldehyde) โปรตีนในเลือดจะเสียสภาพและจับกันเป็นแผ่นเกาะผิวโลหะแน่นจนน้ำเปล่าละลายไม่ออก คราบกลุ่มนี้จึงต้องใช้โปรตีเอสตัดสายโปรตีนให้เป็นชิ้นเล็กก่อนถึงจะล้างออกได้

    คราบเลือดแห้งบนปากคีบของคีมผ่าตัด ภาพขยาย: คราบแห้งแตกเป็นแผ่นเกาะแน่นบนผิวโลหะ หยดน้ำละลายไม่ออก
  2. คราบในข้อต่อ และไบโอฟิล์ม

    เอนไซม์หลายชนิดร่วมกับเครื่องอัลตราโซนิก

    คราบที่เข้าไปอยู่ในข้อต่อของคีมและกรรไกร ร่องฟันของปากคีบ หรือในช่องและท่อของกล้องส่องตรวจ เป็นจุดที่แปรงเข้าไม่ถึง เชื้อที่ติดค้างอยู่ในซอกเหล่านี้จะสร้างชั้นเมือกไบโอฟิล์ม (Biofilm) ขึ้นมาเคลือบคลุมตัวเชื้อไว้ทำให้น้ำยาฆ่าเชื้อเข้าไม่ถึง จึงต้องแช่ให้น้ำยาเอนไซม์ซึมเข้าไปย่อย หรือใช้เครื่องอัลตราโซนิก (Ultrasonic) ให้คลื่นเขย่าคราบออกมา

    ภาพตัดขยายคราบและไบโอฟิล์มในช่องแคบของข้อต่อคีม
  3. คราบไขมัน แป้ง และสารคัดหลั่ง

    ไลเปส · อะไมเลสไม่ละลายน้ำ

    คราบไขมันและสารคัดหลั่งมักติดอยู่ที่ด้ามและแกนของเครื่องมือ เลนส์กล้อง ท่อดูด และอุปกรณ์ดมยาสลบ เนื่องจากไขมันไม่ละลายน้ำ การล้างด้วยน้ำเปล่าจึงไม่ออก ต้องอาศัยไลเปสย่อยไขมันให้เป็นกรดไขมันและกลีเซอรอลที่ล้างออกได้ อะไมเลสย่อยแป้งและคาร์โบไฮเดรต ส่วนสารคัดหลั่งที่เหนียวข้นจะมีเซลลูเลส (Cellulase) และแมนนาเนส (Mannanase) ช่วยย่อยสารอินทรีย์ในนั้น

    คราบไขมันเป็นฟิล์มใสอมเหลืองบนด้ามเครื่องมือ และคราบขุ่นในท่อดูด ภาพขยาย: หยดน้ำกลิ้งเป็นเม็ดอยู่บนคราบไขมัน
  4. สนิม คราบสีรุ้ง และคราบหินปูน

    น้ำยาสภาพกรดเอนไซม์ย่อยไม่ได้

    คราบสนิมและหินปูนพบบนผิวเครื่องมือสเตนเลส ปลายคีบ ข้อต่อ และห่วงด้ามจับ มักเกิดจากน้ำเกลือและคราบเลือดที่ค้างไว้นาน น้ำกระด้าง หรือล้างน้ำยาออกไม่หมด เนื่องจากคราบกลุ่มนี้เป็นคราบอนินทรีย์จำพวกโลหะออกไซด์และแร่ธาตุจากน้ำ ไม่ใช่คราบชีวภาพ เอนไซม์จึงย่อยไม่ได้และต้องละลายด้วยน้ำยาสภาพกรด

    ซ้าย: จุดสนิมสีน้ำตาลส้มที่ข้อต่อ กลาง: คราบสีรุ้งบนห่วงด้ามจับ ขวา: คราบหินปูนสีขาวบนปลายคีบ

เคมีของเอนไซม์

เอนไซม์ล้างคราบได้อย่างไร

เอนไซม์เป็นโปรตีนที่เร่งปฏิกิริยาเคมีอย่างจำเพาะ เปรียบเหมือนลูกกุญแจกับแม่กุญแจที่เข้าคู่กันเฉพาะตัว โปรตีเอสจึงย่อยโปรตีน ส่วนไลเปสย่อยไขมัน โดยใช้แทนกันไม่ได้ เมื่อคราบบนเครื่องมือมีทั้งเลือด ไขมัน และแป้งปนกัน จึงแนะนำให้ใช้น้ำยาที่มีเอนไซม์หลายชนิด

น้ำเปล่า และน้ำยาล้างทั่วไปWater · Household detergent

น้ำเปล่าล้างออกได้เฉพาะคราบที่ยังสด เมื่อคราบเลือดแห้ง โปรตีนจะจับตัวกันเป็นแผ่นที่น้ำละลายไม่ได้ น้ำยาล้างจานก็ไม่ได้ทำมาเพื่อย่อยโปรตีน และมีฟองมากจนล้างออกยาก ถ้าต้องขัดแรงๆ เพื่อเอาคราบออก ผิวเครื่องมือจะเป็นรอย และรอยนั้นจะกลายเป็นที่เกาะของคราบในครั้งต่อไป

น้ำยาเอนไซม์Enzymatic detergent

โปรตีเอสจะตัดสายโปรตีนในคราบเลือดให้เป็นชิ้นเล็กๆ ชิ้นเหล่านี้ละลายน้ำได้ จึงหลุดออกจากผิวเครื่องมือเองโดยไม่ต้องขัดแรง น้ำยายังเข้าไปถึงซอกที่แปรงเข้าไม่ถึงด้วย ส่วนสารลดแรงตึงผิว (Surfactant) ในน้ำยาจะพาเศษคราบออกไปกับน้ำ ไม่ให้กลับมาเกาะซ้ำ

ภาพขยายแสดงสายโปรตีนในคราบบนเครื่องมือ
คราบโปรตีนเกาะอยู่บนเครื่องมือ
ภาพจำลองเอนไซม์โปรตีเอสย่อยสายโปรตีน
เอนไซม์โปรตีเอสย่อยโปรตีนให้เป็นชิ้นเล็กลง
ภาพจำลองชิ้นโปรตีนหลุดออกจากผิวเครื่องมือไปกับน้ำ
ชิ้นโปรตีนหลุดออกไปกับน้ำ

โปรตีนสายยาว ไม่ละลายน้ำH2Oน้ำเปปไทด์ชิ้นเล็ก ละลายน้ำได้

ปฏิกิริยานี้เรียกว่าการย่อยด้วยน้ำ (Hydrolysis) ตัวเอนไซม์ไม่ได้หมดไปกับปฏิกิริยา แต่จะทำงานได้ดีเฉพาะในช่วงอุณหภูมิและ pH ที่เหมาะ ถ้าน้ำร้อนจัด เอนไซม์จะเสียสภาพ และเมื่อคราบกับเชื้อที่หลุดออกมาสะสมในน้ำยามากขึ้น ประสิทธิภาพการล้างจะลดลง จึงต้องผสมน้ำยาใหม่ทุกวัน และต้องไม่ผสมกับน้ำยาอื่นเพราะน้ำยาฆ่าเชื้อจะทำลายเอนไซม์

ดูเอนไซม์ 3 ชนิดของ Neodisher Multizym ทำงานทีละขั้น

ประเภทน้ำยาล้าง

น้ำยาล้างเครื่องมือแพทย์ มี 4 ประเภท

ทั้ง 4 ประเภทแบ่งตามสภาพกรดด่าง และสารที่ใช้ขจัดคราบ แต่ละประเภทขจัดคราบได้ต่างกัน และเหมาะกับเครื่องมือและวิธีล้างคนละแบบ หน่วยงานส่วนใหญ่ใช้น้ำยาเอนไซม์เป็นหลัก แล้วมีน้ำยาสภาพกรดไว้ใช้เมื่อเจอคราบสนิม

ประเภทสภาพขจัดคราบได้ดีใช้กับตัวอย่าง
เอนไซม์ไม่กัดกร่อน ถนอมเครื่องมือเลือด โปรตีน ไขมัน แป้ง และไบโอฟิล์มแช่ ล้างด้วยมือ และอัลตราโซนิก ใช้ได้กับวัสดุเกือบทุกชนิด รวมถึงกล้องส่องตรวจชนิดอ่อนNeodisher Multizym · Viruzyme Ve
ด่าง ผสมเอนไซม์pH 10.4–10.8เลือดแห้งกรัง ไบโอฟิล์ม และลดโปรตีนพรีออน (Prion) สายพันธุ์ทดสอบล้างด้วยมือ และเครื่องล้างอัตโนมัติ เข้าเครื่องได้ทันทีโดยไม่ต้องล้างน้ำก่อนNeodisher MediClean Forte
ด่างอ่อนpH 10.6–11.3เลือด โปรตีน และคราบวัสดุทันตกรรม เช่น แอลจิเนต ซิลิโคน และซีเมนต์เครื่องมือทันตกรรม เครื่องมือผ่าตัด และเครื่องแก้ว ใช้ได้กับน้ำกระด้างNeodisher LM2
กรดpH 0.9–1.8สนิม คราบสีรุ้ง คราบรอยด่าง และคราบอนินทรีย์ที่ล้างออกยากใช้เฉพาะเมื่อมีคราบเหล่านี้ แช่หรือใช้กับเครื่องอัลตราโซนิก ไม่ใช้ล้างเป็นประจำNeodisher IR

ขั้นตอนล้าง

ล้างเครื่องมือแพทย์ด้วยน้ำยาเอนไซม์ ทีละขั้น

เครื่องมือแพทย์ต้องล้างให้สะอาดก่อน แล้วจึงฆ่าเชื้อ ถนอม และนึ่ง ชิ้นที่ล้างไม่สะอาดจะฆ่าเชื้อไม่สำเร็จ เพราะน้ำยาฆ่าเชื้อและไอน้ำจากเครื่องนึ่งเข้าไม่ถึงเชื้อที่อยู่ใต้คราบ

  1. อย่าปล่อยให้คราบแห้ง

    ควรล้างเครื่องมือให้เร็วที่สุดหลังใช้ เพราะคราบที่แห้งแล้วล้างออกยากกว่ามาก ถ้ายังล้างไม่ได้ ให้ฉีดโฟมรักษาความชื้นให้ทั่วก่อน เช่น Neodisher PreStop ที่เก็บเครื่องมือรอล้างในกล่องปิดได้นานถึง 72 ชั่วโมง

    →Neodisher PreStop

    เครื่องมือผ่าตัดที่ใช้แล้ววางเปิดข้อต่อในตะกร้าในกล่องสเตนเลส มีโฟมรักษาความชื้นเกาะที่ข้อต่อ ฝากล่องวางข้างๆ และขวดสเปรย์โฟม
  2. ผสมน้ำยาในน้ำอุ่น ไม่ใช่น้ำร้อน

    ตวงน้ำยาตามตารางของผู้ผลิต เช่น Neodisher Multizym ใช้ 1–2.5 มล. ต่อน้ำ 1 ลิตร สำหรับคราบทั่วไป และ 2.5–30 มล. สำหรับคราบมาก ผสมในน้ำ 15–50 °C ไม่ควรใช้น้ำร้อนจัด เพราะเอนไซม์จะเสียสภาพ และคราบเลือดจะแข็งตัวติดแน่นกว่าเดิม

    เจ้าหน้าที่ตวงน้ำยาและผสมในอ่างน้ำ
  3. เปิดข้อต่อ ถอดชิ้นส่วน แช่ให้จม

    เปิดข้อต่อของคีม กรรไกร และเครื่องมือที่มีจุดหมุนออก ถอดชิ้นส่วนที่ถอดได้ แล้วแช่ให้จมทั้งชิ้น สำหรับกล้องส่องตรวจ ให้เติมน้ำยาในช่องและท่อให้เต็ม แช่ไว้ตามเวลาที่ผู้ผลิตกำหนด เช่น Neodisher Multizym ใช้เวลา 2–10 นาที

    คีมเปิดข้อต่อแช่จมอยู่ใต้ระดับน้ำยา
  4. ขัดใต้ผิวน้ำยาด้วยแปรงขนอ่อน

    ขัดเครื่องมือขณะที่ยังจมอยู่ในน้ำยา ไม่ยกขึ้นมาขัดกลางอากาศ เพื่อไม่ให้ละอองกระเด็น ใช้แปรงขนอ่อนและแปรงล้างท่อ ห้ามใช้แปรงลวดหรือฝอยขัด เพราะจะทำให้ผิวสเตนเลสเสียหายถาวร หรือจะใช้เครื่องอัลตราโซนิกกับน้ำยาชนิดฟองน้อยก็ได้

    เจ้าหน้าที่ใช้แปรงขนอ่อนขัดข้อต่อคีมใต้ผิวน้ำยา
  5. ล้างน้ำยาออกให้หมด

    ล้างด้วยน้ำสะอาดจนไม่มีน้ำยาเหลือ ทั้งด้านนอกและในช่อง ในการล้างครั้งสุดท้าย แนะนำให้ใช้น้ำ DI (Deionised water) หรือ RO (Reverse Osmosis) เพื่อไม่ให้เหลือคราบน้ำบนผิวเครื่องมือ

    ซ้าย: เจ้าหน้าที่ล้างกรรไกรใต้ก๊อกน้ำ RO ที่มีเครื่องกรองอยู่ใต้ซิงก์ ขวา: ใช้กระบอกฉีดดันน้ำผ่านช่องในของท่อดูด
  6. ตรวจความสะอาด ก่อนเข้าขั้นต่อไป

    ส่องดูด้วยแว่นขยายใต้แสงสว่าง โดยเฉพาะที่ปากคีบ ฟัน และข้อต่อ ชิ้นที่ยังมีคราบให้ล้างซ้ำ ชิ้นที่มีสนิมหรือคราบสีรุ้งให้แยกไปแช่น้ำยาสภาพกรด ล้างน้ำ ทำให้แห้ง แล้วล้างตามขั้นตอนปกติอีกรอบ พอสะอาดแล้วค่อยหล่อลื่นจุดหมุน ก่อนนำไปฆ่าเชื้อระดับสูงหรือนึ่ง

    →น้ำยาฆ่าเชื้อระดับสูง คืออะไร

    เจ้าหน้าที่ตรวจเครื่องมือใต้โคมไฟแว่นขยาย
  7. เปลี่ยนน้ำยาอย่างน้อยวันละครั้ง

    เปลี่ยนน้ำยาที่ผสมแล้วอย่างน้อยวันละครั้ง หรือเปลี่ยนทันทีที่เห็นคราบสกปรกในน้ำยา เพราะคราบและเชื้อที่หลุดออกมาจะสะสมอยู่ในน้ำยา ทำให้ล้างได้น้อยลง และน้ำยาจะกลายเป็นแหล่งเชื้อเสียเอง

    ซ้าย: ถาดน้ำยาเก่าที่ขุ่นและมีเศษคราบ ควรเปลี่ยน ขวา: ถาดน้ำยาผสมใหม่ใสสะอาดบนโต๊ะสเตนเลส

หน่วยจ่ายกลาง · ห้องผ่าตัด · หน่วยส่องกล้อง · คลินิกทันตกรรม

น้ำยาล้างเครื่องมือแพทย์ 4 แบบ เลือกตามคราบและวิธีล้าง

ทั้ง 4 ตัวขึ้นทะเบียนเป็นเครื่องมือแพทย์ตามมาตรฐานยุโรป (CE) เลือกจากคราบที่เจอบ่อยและวิธีล้างที่ใช้ แล้วดูวัสดุของเครื่องมือประกอบด้วย

  • 3 ชนิดเอนไซม์ใน Neodisher Multizym: Protease, Amylase และ Lipase
  • 5 ชนิดเอนไซม์ใน Viruzyme Ve เพิ่ม Cellulase และ Mannanase
  • 15–50 °Cช่วงอุณหภูมิน้ำของ Neodisher Multizym ไม่ต้องใช้น้ำร้อน
  • 72 ชม.Neodisher PreStop เก็บเครื่องมือรอล้าง ไม่ให้คราบแห้งกรัง

ขอคู่มือการใช้ เอกสาร SDS ใบเสนอราคา และใบกำกับภาษีได้

ถามบ่อย

คำถามที่พบบ่อย เรื่องน้ำยาเอนไซม์

  • น้ำยาเอนไซม์ ฆ่าเชื้อได้ไหม?

    น้ำยาเอนไซม์ทำมาเพื่อล้างคราบ ไม่ได้ทำมาเพื่อฆ่าเชื้อ ระหว่างล้างจำนวนเชื้อจะลดลงมากเพราะหลุดออกไปพร้อมกับคราบ แต่ยังไม่ถึงระดับที่นำไปใช้กับผู้ป่วยได้ หลังล้างแล้วเครื่องมือจึงต้องเข้าขั้นฆ่าเชื้อระดับสูงหรือนึ่งฆ่าเชื้อต่อทุกครั้งตามชนิดของเครื่องมือ อ่านต่อได้ที่ น้ำยาฆ่าเชื้อระดับสูง คืออะไร

  • น้ำยาเอนไซม์สำหรับงานบ้าน ต่างจากสำหรับเครื่องมือแพทย์อย่างไร?

    หลักการเหมือนกัน คือใช้เอนไซม์ย่อยคราบชีวภาพ แต่ทำมาสำหรับงานคนละแบบ แบบงานบ้านใช้ขจัดคราบบนผ้า ท่อ และกลิ่นจากสัตว์เลี้ยง ส่วนแบบสำหรับเครื่องมือแพทย์ขึ้นทะเบียนเป็นเครื่องมือแพทย์ ผ่านการทดสอบแล้วว่าปลอดภัยกับวัสดุของเครื่องมือ และล้างออกได้หมดโดยไม่ทิ้งสารตกค้าง มีสัดส่วนผสม อุณหภูมิ และเวลาแช่กำหนดไว้ชัดเจน ทั้งสองแบบจึงใช้แทนกันไม่ได้

  • ใช้น้ำร้อนช่วยให้ล้างสะอาดขึ้นไหม?

    ไม่ควรใช้น้ำร้อนจัด เพราะโปรตีนในคราบเลือดจะแข็งตัวเมื่อโดนความร้อน และติดผิวเครื่องมือแน่นกว่าเดิม ตัวเอนไซม์เองก็เสียสภาพในน้ำที่ร้อนเกินไป แนะนำให้ใช้น้ำในช่วงที่ผู้ผลิตกำหนด เช่น Neodisher Multizym ใช้น้ำ 15–50 °C และ Viruzyme Ve เมื่อล้างด้วยมือใช้น้ำ 20–30 °C

  • น้ำยาเอนไซม์แบบมีฟองกับฟองน้อย ต่างกันอย่างไร?

    แบบฟองน้อยเหมาะกับเครื่องอัลตราโซนิกและเครื่องล้างอัตโนมัติ เพราะฟองจะลดพลังของคลื่นเสียงที่เขย่าคราบออก และฟองจะล้นในเครื่องล้าง ส่วนการล้างด้วยมือ ฟองช่วยให้เห็นว่าน้ำยาคลุมทั่วแล้ว แต่ถ้าฟองมากเกินไป จะบังเครื่องมือมีคมที่อยู่ในอ่าง เสี่ยงโดนบาดได้

  • ผสมน้ำยาแล้ว ใช้ได้นานแค่ไหน?

    น้ำยาที่ผสมแล้วควรเปลี่ยนอย่างน้อยวันละครั้ง หรือเปลี่ยนทันทีที่เห็นคราบสกปรกในน้ำยา ส่วนน้ำยาที่ยังไม่เปิด ให้เก็บในบรรจุภัณฑ์ที่ปิดสนิท เช่น Neodisher Multizym เก็บที่ 0–25 °C ได้ 2 ปีนับจากวันผลิต

  • ใช้กับกล้องส่องตรวจชนิดอ่อนได้ไหม?

    ได้ Neodisher Multizym และ Viruzyme Ve ใช้กับกล้องส่องตรวจชนิดอ่อนตัว (Flexible endoscopes) ได้ทั้งแบบแช่และล้างด้วยเครื่อง ส่วน Neodisher MediClean Forte มีสัดส่วนผสมสำหรับกล้องส่องตรวจโดยเฉพาะ เวลาล้างกล้อง ให้ไล่น้ำยาผ่านทุกช่อง และล้างน้ำยาออกให้หมดก่อนนำไปฆ่าเชื้อระดับสูง

ปรึกษาฟรี

ปรึกษาเรื่องน้ำยาล้างเครื่องมือแพทย์

ปรึกษาทีมเภสัชกรและวิศวกรเคมีเรื่องการเลือกน้ำยาให้เหมาะกับคราบ เครื่องมือ และวิธีล้างของหน่วยงานได้ทาง LINE

  • ใบเสนอราคาและใบกำกับภาษี
  • จัดส่งด้วย KEX
สแกนเพื่อแอด
@greenfamily

อ่านต่อในหัวข้อเดียวกัน เครื่องมือแพทย์